گره محل یا بخش مشخصی از فرآیند است که ارزیابی HAZOP روی آن انجام میشود. به بیان ساده، کل واحد فرآیندی به بخشهای کوچکتر تقسیم میشود تا تیم HAZOP بتواند هر بخش را بهصورت منظم و دقیق بررسی کند.
گره میتواند شامل یک تجهیز، یک مجموعه تجهیزات، یا یک مسیر فرآیندی باشد؛ مانند:
- مخازن
- جداکنندهها یا Separators
- مبدلهای حرارتی یا Exchangers
- پمپها
- کمپرسورها
- خطوط لوله یا Pipelines
- شیرهای کنترلی و ایستگاههای کاهش فشار
- راکتورها
- فیلترها
- درامها و ظروف تحت فشار
بررسی گــره
در ابتدای بررسی هر گره، مهندس فرآیند معمولاً هدف طرح را برای اعضای تیم توضیح میدهد. این توضیح باید شامل:
- محدوده گره
- تجهیزات داخل گره
- خطوط ورودی و خروجی
- عملکرد اصلی گره
- شرایط نرمال عملیاتی
- محدوده فشار، دما و دبی
- کنترلهای فرآیندی
- سیستمهای هشدار و قطع اضطراری
- تجهیزات ایمنی و حفاظتی
- حالتهای خاص مانند راهاندازی، توقف، شستوشو و تعمیرات
هـــدف
هدف از تعریف گره این است که محدوده مطالعه مشخص باشد و تیم بداند دقیقاً کدام بخش از فرآیند را از نظر خطرات و مشکلات بهرهبرداری بررسی میکند.
بــرای مثــال:
- اگر یک پمپ وظیفه انتقال خوراک از مخزن به مبدل حرارتی را بر عهده داشته باشد، ممکن است خود پمپ، خط مکش، خط دهش، شیرهای کنترلی، ابزار دقیق مرتبط و سیستم حفاظتی اطراف آن و یا حتی خود مخزن بالادست یا پایین دست بهعنوان یک گره در نظر گرفته شوند.
انتخاب گرهها معمولاً توسط رهبر تیم HAZOP و با همکاری مهندس طراح فرآیند / بهره بردار انجام میشود. تجربه رهبر تیم در این مرحله بسیار مهم است، زیرا گرهبندی باید نه آنقدر بزرگ باشد که جزئیات مهم از دست برود و نه آنقدر کوچک باشد که مطالعه بیش از حد طولانی و کند شود.
در حالت معمول، یک P&ID یا هر تجهیز اصلی همراه با ابزار دقیق، خطوط متصل، شیرهای کنترلی، تجهیزات حفاظتی و تجهیزات جانبی اطراف آن میتواند حداقل یک گره محسوب شود. با این حال، بسته به پیچیدگی فرآیند، اهمیت تجهیز، میزان خطرپذیری و مرحله طراحی پروژه، اندازه گره میتواند تغییر کند.
افزایش تعداد گرهها باعث افزایش دقت مطالعه میشود، اما در عین حال زمان جلسات HAZOP را نیز افزایش میدهد. بنابراین باید میان دقت مطالعه و زمان قابل قبول برای انجام آن تعادل برقرار شود.
HAZOP تفصیلی, HAZOP مفهومی
در HAZOP مفهومی یا Coarse HAZOP، معمولاً گرهها بزرگتر انتخاب میشوند، زیرا در این مرحله اطلاعات طراحی هنوز کامل نیست و هدف اصلی شناسایی خطرات کلی و عمده فرآیند است. برای مثال، ممکن است کل سیستم جداسازی، کل بخش تراکم گاز یا کل واحد انتقال خوراک بهعنوان یک گره در نظر گرفته شود.
در HAZOP تفصیلی یا Main HAZOP، گرهها کوچکتر و دقیقتر انتخاب میشوند، زیرا اطلاعات طراحی کاملتر است و مدارک مهندسی مانند P&ID، Cause & Effect Process ، مشخصات تجهیزات و فلسفه کنترل در دسترس هستند. در این حالت ممکن است یک تجهیز خاص، یک خط فرآیندی، یک مسیر بایپس به صورت جداگانه بررسی شود.
مبنای تغییر گره جایی است که ممکن است یکی از موارد زیر رخ دهد:
- تغییر P&ID
- تغییر تجهیز اصلی؛ مانند عبور از پمپ به مبدل حرارتی
- تغییر قابل توجه در فشار
- تغییر قابل توجه در دما
- تغییر قابل توجه در دبی جریان
- تغییر فاز سیال؛ مانند تبدیل مایع به بخار یا دو فازی شدن جریان (در جدا کنند های دو- سه فازی)
- تغییر ترکیب سیال (مانند برج یا راکتور)
- تغییر هدف عملکردی بخش فرآیند
- ورود یا خروج جریانهای جانبی
- وجود تجهیزات حفاظتی یا کنترلی مهم (مانند HIPPS)
- تغییر در شرایط عملیاتی یا حالت بهرهبرداری (مانند حالت Startup / Shutdown)
