شِش پارامتر فرآیندی اصلی مورد بررسی عبارتند از:
- دبی (میزان جریان) flow
- فشار pressure
- دما temperature
- سطح مایع و فاز level/phase
- ترکيب درصد composition
- عملیات operation
۱. میزان جریان (Flow)
میزان جریان معمولاً اولین متغیری است که در هر گره مورد بررسی قرار میگیرد. علت این امر سهولت در نمایان کردن انحرافات و بررسی عواقب ناشی از تغییرات آن است. بسیاری از حوادث فرآیندی ناشی از نبود جریان، جریان معکوس یا دبی بیش از حد است که میتواند منجر به آسیب به تجهیزات یا خروج از شرایط ایمن شود.
۲. فشار (Pressure)
فشار منشأ بسیاری از مخاطرات رایج در صنایع فرآیندی است. انحرافات فشار معمولاً منجر به مشکلات ساختاری و ایمنی جدی میشوند. مناطق مهمی که از نظر فشار بررسی میشوند عبارتند از:
- محافظت از ظروف و مخازن: بررسی احتمال ترکیدگی یا تغییر شکل در اثر فشار بالا (Overpressure).
- مرزهای HP/LP: بررسی نقاطی که سیستمهای با فشار بالا به سیستمهای با فشار پایین متصل میشوند (احتمال نشت فشار بالا به بخش ضعیفتر).
- حداکثر توان خروجی پمپها و کمپرسورها: بررسی سناریوی بسته شدن مسیر خروجی (Shut-off / Blocked outlet pressure).
- اصول تفکیک تجهیزات: بررسی فشار در هنگام جداسازی بخشی از واحد مانند:
oجداسازی یک مبدل حرارتی برای تعمیرات در حالی که سیال گرم در حال گذر و سیال سرد محبوس است
oجداسازی پمپ و باقی ماندن فشار در خط دهش به دلیل اینکه که پمپ دیگر روشن است
oنشت فشار از طریق شیر معیوب
oجداسازی کمپرسور و ورود فشار از مسیر بایپس
اصول تفکیک تجهیزات:
- در بررسی این موضوع، تیم HAZOP معمولاً این سؤالها را مطرح میکند:
- آیا پس از ایزوله کردن تجهیز، هنوز امکان باقی ماندن فشار وجود دارد؟
- آیا احتمال نشت فشار از شیرهای ایزوله وجود دارد؟
- آیا بخش جداشده راه مطمئن برای تخلیه فشار و درین دارد؟
- آیا کورکن یا اسپید برای جداسازی مثبت در نظر گرفته شده است؟
- آیا انبساط حرارتی میتواند باعث افزایش فشار در بخش محبوس شود؟
- آیا اپراتور یا تعمیرکار از وجود فشار باقیمانده آگاه میشود؟
۳. دما (Temperature)
دما پارامتری است که تغییرات آن میتواند به آرامی رخ دهد اما پیامدهای تخریبی سنگینی داشته باشد:
- تجاوز از حدود طراحی (متریال یا pressure / temperature rating): دمای بسیار بالا میتواند باعث کاهش استحکام فلز (Creep) و دمای بسیار پایین میتواند باعث تردی و شکست (Brittle Fracture) تجهیزات شود.
- خطرات پرسنلی: دمای بالا یا پایین سطوح تجهیزات میتواند سبب سوختگی یا آسیب به کارکنان شود.
- تغییرات فاز: انحراف دما ممکن است منجر به انجماد، جوش آمدن ناخواسته، یا تشکیل موم (Wax) شود.
- تشکیل هیدرات: در صنایع گاز، کاهش دما میتواند منجر به تشکیل هیدرات و مسدود شدن مسیر جریان گردد.
۴. سطح و فاز (Level / Phase)
- سطح (Level): این متغیر معمولاً مربوط به داخل مخازن و ظروف تحت فشار است. انحرافات سطح با انحرافات جریان همپوشانی زیادی دارند؛ برای مثال «بالا رفتن سطح» میتواند ناشی از «جریان ورودی اضافی» باشد. در برخی موارد، سرپرست تیم ممکن است ترجیح دهد به جای جریان، ابتدا سطح را به عنوان متغیر اصلی در مخازن بررسی کند. و سپس انجرافات پارامتر سزح را به انحراف دبی ارجاع دهد
- فاز (Phase): فاز یک متغیر فرعی محسوب میشود که معمولاً توسط سایر متغیرها پوشش داده میشود. تغییرات فاز (مثلاً ورود مایع به کمپرسور گاز یا ورود بخار به پمپ مایع) معمولاً ناشی از تغییرات فشار یا دما است.
۵. ترکیب درصد (Composition)
در واحدهای هیدروکربنی و شیمیایی، این متغیر بسیار حیاتی است. انحراف در ترکیب درصد زمانی بیان میشود که یک یا چند جزء، بیشتر یا کمتر از میزان انتظار در جریان وجود داشته باشند. برای مثال:
- ناخالصی: وجود آب بیش از حد در هیدروکربن یا بالعکس.
- آلودگی متقاطع: وجود مواد فرآیندی در چرخه آب خنککننده (نشاندهنده نشتی در مبدل) یا بالعکس
- ترکیبات ناخواسته: حضور مواد خطرناکی مانند H2S یا مواد اسیدی.
- عدم وجود مواد ضروری: نبود مواد ضد خوردگی (Corrosion Inhibitors) یا کاتالیزورها که میتواند منجر به تخریب سریع تجهیزات شود.
۶. عملیات (Operation)
عملکرد واحد در هر زمانی از تحقیق ممکن است بررسی شود. این پارامتر معمولاً تحت کلمه راهنمای “Other Than” مطرح میشود. بهترین زمان برای بررسی آن، انتهای هر گره است؛ یعنی زمانی که تمامی متغیرهای فیزیکی بررسی شدهاند و حالا تیم باید روی رویههای عملیاتی تمرکز کند.
موارد بررسی در پارامتر عملیات:
- اصول جداسازی (Isolation): نحوه جدا کردن تجهیز برای تعمیرات.
- راه اندازی و توقف واحد (Start-up / Shut-down): بررسی مخاطرات در فازهای گذرا.
- تخلیه اضطراری: بررسی عملکرد سیستمهای Safety در مواقع بحران.
- قطع برق (Powerloss)
- سایر موارد: بررسی سر و صدا (Noise)، لرزش و روشهای مختلف عملیاتی.
- نقص عملیاتی یا نگهداری: خطاهای انسانی در سرویسدهی.
سایر پارامترها
سایر پارامترها بسته به نوع پروژه عبارتند از:
- زمان (Time): برای فرآیندهای ناپیوسته (Batch) که مدت زمان واکنش یا تزریق حیاتی است.
- اختلاط (Mixing): در راکتورها و مخازن همزندار.
- سرعت و لرزش (Speed / Vibration): مخصوص تجهیزات دوار مانند مبدل های خواخنک (Air Coolers)، توربینها و کمپرسورهای عظیم.
- گرانروی (Viscosity): در جابجایی سیالات سنگین یا پلیمریزاسیون.
- اسیدیته (PH): برای کنترل خوردگی یا کیفیت محصول در واحدهای شیمیایی.
- جداسازی (Separation): در برجهای تقطیر یا جداکنندههای چند فازی.
- توالی/فرکانس (Frequency): در عملیاتهای تکرار شونده.
